"Puste spojrzenie" Jose Luisa Peixoto

          Jose Luis Peixoto jest współczesnym portugalskim poetą i prozaikiem licznie nagradzanym i docenianym w wielu krajach. W Polsce w 2008 roku ukazała się jego najgłośniejsza powieść „Puste spojrzenie” w przekładzie Wojciecha Charchalisa.

        Powieść Peixoto jest trudna w odbiorze, momentami wręcz nużąca i irytująca, ale godna uwagi, choćby z tego względu, ze literatura portugalska na świecie nie jest zbyt powszechna. Zawarte historie traktują o miłości, samotności, pragnieniach, zdradzie, lęku, śmierci, czyli o wszystkim tym, czego najbardziej pragniemy i czego najbardziej się obawiamy. Powieść podzielona została na dwie księgi opisujące losy dwóch pokoleń połączonych ze sobą nie tylko więzami krwi, ale również pewnego rodzaju przeznaczeniem i fatum. Ludzie mieszkają w bliżej nieokreślonej miejscowości w której czas płynie powolnym tempem. Dzieci powtarzają historie rodziców, kontynuują ich pracę, znane im obyczaje. Jednak oprócz tego łączą ich także miłosne perypetie, wzloty i upadki. Istotne jest, że dzieci, jeżeli chodzi o płeć męską, w większości przypadków noszą imiona rodziców. Natomiast w powieści nie pojawia się ani jedno imię żeńskie, kobiety określane są z perspektywy zawodu bądź „przynależności” do konkretnego mężczyzny. Tak też mamy kucharkę wdowę, ślepą prostytutkę, żonę pastucha, a córki są po prostu dziewczynkami. Nawet pies nie ma imienia, tylko ze względu na płeć nazywany jest suką. Zaś mężczyźni noszą typowe imiona biblijne: Józef, Mojżesz, Salomon, Mateusz, Eliasz, Gabriel, a każdy z nich jest nas swój sposób wyjątkowy. Jednak najbardziej intrygującą postacią powieści jest demon, którego obecność jest niewytłumaczalna, a role jakie przybiera (chociażby rola księdza udzielającego sakramentu małżeństwa) zdumiewają.

       Zaczerpnięte wątki (powtarzanie imion, osadzenie akcji w nieokreślonym miejscu, przedstawienie losów pokoleń) sprawiają, że od razu przypomina nam się „Sto lat samotności”. Jednak obu powieści absolutnie nie wypada porównywać, choć z obiema warto się zapoznać. Do „Pustego spojrzenia” trzeba podejść ze skupieniem, wyrozumiałością, przełamać w sobie momentalne znużenie i irytację chaotycznością nie tyle wydarzeń, ile wyrażeń, które w jednym zdaniu potrafią powtarzać się kilkakrotnie, aby na koniec ową powieść można ocenić.

    Peixoto jest pisarzem nowatorskim, eksperymentalnym, jednak pozostającym pod silnym wpływem innych autorów. Portugalczyk realizuje także nurt realizmu magicznego, lecz nadaje mu inny charakter niż ten znany z dzieł Marqueza, Vargasa Llosy czy Hernandeza. Oprócz tego, przeprowadza eksperyment ze stosowaniem interpunkcji. O ile Jose Saramago był w tym względzie ascetą i ograniczał się do dwóch znaków, tak Peixoto używa większości podstawowych z nich, lecz bardzo chaotycznie, bez żadnej koncepcji i konsekwencji. Jednak dla tych, którzy być może zachwycą się powieścią, w tym będzie tkwił jej urok.

Jose Luis Peixoto "Puste spojrzenie", przełożył Wojciech Charchalis, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008.