Nauka wolności

     Małgorzata Rejmer zachwyciła mnie ponad cztery lata temu reportażem Bukareszt. Kurz i krew. Sprawiła, że moje utarte wyobrażenie o Rumunii przerodziło się w pragnienie zobaczenia tego kraju, a przede wszystkim Bukaresztu, miasta stworzonego przez gwałtowną historię i naturę, łączącego turecką tradycję z zachodnim blichtrem, którego piękno nie jest oczywiste. Reportaż o Bukareszcie był fascynującą i jednocześnie zatrważającą wyprawą w przeszłość, kiedy dyktatorskie rządy sprawował Nicolae Ceaușescu. Gdy Rejmer zapowiedziała premierę reportażu poświęconego komunistycznej Albanii, wiedziałam, że chcę podobną podróż odbyć jeszcze raz.

     Tym razem było jednak inaczej. W zeszłym roku, gdy o książce Rejmer nic jeszcze nie było mi wiadomo, byłam w Albanii. Z pobytu w tym kraju zapamiętałam ogrom skrajności które w nim występują. Obok luksusowego hotelu stoją opuszczone ruiny, na ulicach którymi jeżdżą luksusowe samochody żebrzą kobiety i dzieci. Tirana, która okazała się jedną z najbardziej rozczarowujących stolic w jakich dotychczas byłam, pełna jest pozostałości po komunizmie, na czele z tyle sławną co i okropną piramidą Hoxhy. Z kolei Berat i Kruja okazały się prawdziwymi perełkami pod wieloma względami. Mając w pamięci wspomnienia chciałam je skonfrontować z reportażem Rejmer i zrozumieć, dlaczego Albania jest krajem sprzeczności.

     Błoto słodsze niż miód. Głosy komunistycznej Albanii to opowieść o najmroczniejszym okresie w historii Albanii, gdy rządy sprawował Enver Hoxha, dyktator, który oddzielił kraj od reszty świata drutem kolczastym, który powołał Sigurimi, albańską bezpiekę, by każdy z obywateli czuł jej oddech na karku, który doprowadził do tego, że granic państwa strzegli strażnicy strzelający do ludzi bez powodu i ostrzeżenia. Bezwzględność Hohxy sprawiła, że mąż nie ufał żonie, ojciec córce, brat siostrze. Nawet po wielu latach od jego śmierci ludzie mówili do siebie szeptem, mając w pamięci kary, które były wymierzane przez władzę za każde podejrzane słowo, wielokrotnie nawet za takie, które nigdy nie padło.

     Historie ludzi, którzy doświadczyli dyktatury na własnej skórze, w dużej mierze złożyły się na reportaż Rejmer. Są one przejmujące, zatrważające, niemożliwe. Gdyby dziennikarka oddała głos tylko i wyłącznie Albańczykom, rezygnując z własnych impresji, bez wątpienia byłby to najlepszy reportaż jaki przeczytałam w tym roku. Niestety Rejmer postanowiła przyznać głos również sobie. I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że próbowała opowiedzieć o czymś, czego nie doświadczyła. Różnorodna narracja sprawia, że reportaż jest bardzo nierówny, nie pozwala do końca zatracić się w tych historiach. A może być też tak, że moje oczekiwania po poprzednim reportażu były znacznie zawyżone.