"Jestem Raskolnikowem masturbacji - lepkie dowody winy są wszędzie"

     Kompleks Portnoya – zaburzenie, w którym silne obiekcje moralne i skłonności altruistyczne pozostają w ciągłym konflikcie z ekstremalnymi pragnieniami seksualnymi, często o charakterze perwersyjnym. Opis Spielvogla brzmi: „Występują liczne akty ekshibicjonizmu, voyeuryzmu, fetyszyzmu, autoerotyzmu i oralnych stosunków płciowych; jednakże ze względu na „moralność” pacjenta ani fantazje, ani owe akty nie przynoszą mu prawdziwej gratyfikacji seksualnej, wywołują natomiast destruktywne poczucie winy i lęk przed karą, zwłaszcza w formie kastracji.”

     Wstyd się przyznać, ale dotychczas o Philipie Rothcie nie słyszałam. Na szczęście studia nie tylko niszczą, ale czasami także kształcą, dzięki czemu miałam okazję sięgnąć po jedną z najważniejszych powieści prozy amerykańskiej XX wieku, która dla powojennego pokolenia stała się okazją do odkrycia prawdy o sobie.

     Kompleks Portnoya to historia mężczyzny przedstawiona pod postacią monologu w trakcie seansu u psychoanalityka. Aleksander Portnoy stara się odnaleźć źródło swoich zaburzeń seksualnych i niepowodzeń z tym związanych.  Mieszczańska moralność, żydowska tradycja i kultura, dominacja religii i  toksycznej matki, mit ojca – to wszystko ukształtowało jego życie. Choć za wszelką cenę starał się zrzucić z siebie ograniczające węzły, sam dla siebie stał się największym ograniczeniem. Z jednej strony mamy niezwykle inteligentnego mężczyznę, oczytanego, zajmującego wysoką pozycję, z drugiej – „[…] nienawidzącego siebie Żyda”, uciekającego się do prymitywnych prób znalezienia szczęścia. Ciążąca nad nim przeszłość, tradycja, nie tylko jego rodziny, ale całego narodu żydowskiego, oczekiwania, jakie są mu stawiane, sprawiają, że Portnoy nie może się z tym uporać. „[…] mój zdrowy umysł to inna nazwa moich lęków! Mój zdrowy umysł to po prostu dziedzictwo strachu, które wyniosłem ze swojej idiotycznej przeszłości!”.  

     Kompleks Portnoya stał się jednym z sygnałów nadchodzącej rewolucji seksualnej. Wulgarne opisy masturbacji, brutalnego seksu, liczne fantazje, ekscesy erotyczne, sprawiły, że w wielu krajach zakazano dystrybucji powieści. Niektóre fragmenty naprawdę szokują, obrzydzają, jednak ich znaczenie dla tekstu Rotha jest kluczowe. 

Wszystkie cytaty pochodzą z książki Philipa Rotha "Kompleks Portnoya" w tłumaczeniu Anny Kołyszko, Warszawa 1994.