Portret Zofii Chądzyńskiej

     Od jakiegoś czasu chętniej sięgam po autobiografie i biografie, lecz mam problem z ich ocenianiem, recenzowaniem, ponieważ mam wrażenie, że nie wypada. To tak jakby oceniać czyjeś życie, wystawiać mu ocenę. A przecież niemożliwe jest ocenienie biografii/autobiografii jako książek bez uwzględnienia człowieka o którym mówi. Dlatego po prostu opowiem Wam, Drodzy Czytelnicy, o Zofii Chądzyńskiej na podstawie jej autobiografii Nie wszystko moim życiu, znanej także pod tytułem Co mi zostało z tych lat (pierwsze wydanie z 1996 roku).

     Zofia Chądzyńska, urodzona w 1912 roku, zasłynęła w Polsce jako tłumaczka i popularyzatorka literatury iberoamerykańskiej, autorka książek dla młodzieży. Oprócz tego była awanturnicą, jak lubiła sama o sobie mówić, odważną kobietą, która bez wahania szła po swoje. Dzięki swojej odwadze i uporowi, dokonała rzeczy, o których niejeden z nas bałby się nawet pomyśleć. 

     Zofia Chądzyńska przeżyła w swoim życiu wiele – dwie wojny, choć pierwszej z nich nie pamięta zbyt dokładnie. Na pięć lat przed wybuchem II wojny światowej została zwolniona z Ministerstwa Wyzwań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Jej los podzielił ówczesny partner, a późniejszy mąż. Zostali oskarżeni o uprawianie seksu w miejscu pracy, gdy w rzeczywistości stali w oknie objęci, czekając, aż przestanie padać deszcz… Do 1939 roku pracowała w warszawskim biurze podróży Orbis, w 1940 roku trafiła do Pawiaka, nieistniejącego już więzienia. Potem jej życie można określić dwoma słowami – nieustanna wędrówka. Do 1949 roku wraz z pierwszym mężem, Bohdanem Chądzyńskim, przebywała we Francji. Następnym przystankiem, najdłuższym, była Argentyna. Początki były trudne, liczyli na pomoc przyjaciół i obcych ludzi. Dwa lata po przyjeździe do Argentyny, Bohdan odszedł na zawsze, lecz Zofia postanowiła tam mimo wszystko zostać, żyjąc w tym kraju przez kilkanaście lat. Poznała Jorge Luisa Borgesa, argentyńską bohemę artystyczną, ale także innych emigrantów z Polski, między innymi Witolda Gombrowicza z którym nawiązała specyficzną relację. Czy można mówić o przyjaźni, tego nie wiem. O tym, że została pisarką i tłumaczką, zdecydowała jedna osoba - Jean Reverzy. Narodziła się pomiędzy nimi więź wykraczająca poza zwykłą relację czytelnika i pisarza. Łączyła ich śmierć, która naznaczyła ich życie, a której nie potrafili pojąć. Nie potrafili zrozumieć pustki, cierpienia, tęsknoty, nicości jaką powoduje śmierć. Ich znajomość była trudna, wręcz irracjonalna, nie przetrwała, ale to właśnie Reverzy powiedział Chądzyńskiej „pisz”. Z czasem go posłuchała. Po powrocie do Polski, oprócz własnej twórczości, poświęcała się także tłumaczeniem prozy Iberoamerykanów, głównie Jorge Luisa Borgesa i Julio Cortazara. Tych dwóch argentyńskich pisarzy ceniła najbardziej, najłatwiej też przychodziło jej tłumaczenie ich twórczości. Powtarzała, że znajomość kraju z którego pochodzi pisarz, języka, kultury, tradycji, mentalności to warunek powstania dobrego przekładu. Obu pisarzy poznała osobiście, z Cortazarem nawiązała przyjazne stosunki. Gra w klasy była dla niej literackim objawieniem, dlatego postanowiła o jej przetłumaczeniu. Zadzwoniła co Cortazara, który nie miał pojęcia o jej istnieniu, i złożyła mu propozycję, którą Argentyńczyk odrzucił. Chądzyńska nie miała żadnego doświadczenia w tłumaczeniu prozy, a Cortazar nie chciał, aby ktoś eksperymentował na jego najważniejszej powieści. W zamian zaproponował jej przetłumaczenie zbioru opowiadań Tajemna broń. Udane tłumaczenie zaowocowało stałą współpracą, Chądzyńska przetłumaczyła niemalże wszystkie jego dzieła, w tym słynną Grę w klasy, a polskie tłumaczenie było pierwszym obcym przekładem tekstu na świecie. Tłumaczka doskonale czuła jego prozę, rozumiała każde jego słowo, myśl, wnikała w jego duszę. Dzięki temu Cortazar zyskał tak ogromną popularność w Polsce, co nie udało się nigdzie indziej na świecie (nie licząc Argentyny). Po powrocie do Polski autorka podjęła współpracę z licznymi wydawnictwami i czasopismami, propagowała literaturę iberoamerykańską w Polsce, poświęciła się także pisaniu książek młodzieżowych. W między czasie dwukrotnie wyszła za mąż, przygarnęła psa, Draba, który stał się bohaterem jej najsłynniejszej powieści Przez Ciebie, Drabie!, zdobyła wiele nagród, podróżowała kilkakrotnie do Argentyny, Lizbony, Francji. Do końca życia była otoczona książkami i przyjaznymi jej ludźmi. Zmarła w 2003 roku w Warszawie.