Szaman – żywa instytucja czy przeżytek?

           Od zarania wieków ludzie potrzebują kogoś, kto będzie ich prowadził, wskazywał właściwą drogę, udzielał wskazówek i porad, a przy tym onieśmielał swoją wiedzą i inteligencją. Wydaje nam się, że taki orędownik jest charyzmatycznym mówcą, będącym w stanie porwać za sobą tłumy. Wystarczy przywołać postać Jezusa Chrystusa, pierwszego w historii świata przewodnika ludzi, przez zagorzałych ateistów nazywanego sekciarzem,  przez wątpiących szamanem.

            Kim właściwie jest szaman? W naszej świadomości zakorzenione są dwa wizerunki tego tajemniczego mężczyzny. Kojarzymy go jako przyodzianego w zwierzęce skóry Indianina, którego szyję zdobią liczne naszyjniki z kości czy kłów, a na głowie nosi rozłożysty wielobarwny pióropusz. Możemy wyobrażać go sobie także jako zaszytego w dżungli mędrca danego plemienia, który, tak jak reszta członków jego społeczności, żyje w zgodzie z naturą, z dala od cywilizacji, wielkomiejskiego zgiełku, często nawet nie zdając sobie sprawy z jego istnienia. Stawiając na życie w harmonii, nieograniczoną wolność, również tę cielesną, szaman zakrywa jedynie intymne części swojego ciała, którego resztę pokrywają liczne tatuaże, z których każdy ma swoje  symboliczne znaczenie.

            Pablo Amaringo zna istotę bycia szamanem z autopsji. Jako dziecko zadawał odważne pytania o sens życia i śmierci, szukając odpowiedzi wśród chrześcijańskich prawd wiary. Rozczarowanie, jakiego doświadczył, skierowało go na inną drogę. Choć początkowo towarzyszyło mu sceptyczne i ironiczne nastawienie, a szamanów uważał za zwykłych szalbierzy wykorzystujących ludzką naiwność i ułomność, z czasem przewartościował swój światopogląd, dostrzegając wyjątkowość i możliwości szamańskiej praktyki. Pomogło mu w tym „pnącze dusz”, ayahuasca, halucynogenna roślina, z której wywar wprowadza w trans, umożliwia doświadczenie wizji, a nawet nawiązanie kontaktu ze zmarłymi przodkami. Amaringo, peruwiański szaman, swoje fantasmagoryczne wizje przelewa na płótno. Jego obrazy są nasycone barwami, każdy element perfekcyjnie dopracowany. Jego wizje, a zatem i dzieła, skupiają się przede wszystkim na przyrodzie, relacji człowieka z naturą. Zadziwiające z jaką łatwością Peruwiańczyk łączy ze sobą harmonię z zagrożeniem, co wydaje się niemożliwe, sprzeczne, absurdalne. Moc magicznego trunku zdaje się to ułatwiać. Choć Amaringo jest szamanem w jeansach, myślimy o nim właśnie jak o osobniku zamieszkującym dżunglę, otoczonym przez przyrodę i… ayahuascę.

            Rytm odpowiada naszym wyobrażeniom – czerwonoskóry mężczyzna pogrążony w zadumie oddaje się psychodelicznym wizjom. Czy wszystkie wizje muszą coś znaczyć, mieć ukryty sens? Wydaje się, że raczej są one pozbawione łańcucha skutkowo-przyczynowego, logiczności, ogniwa spajającego wszystkie elementy. Są oniryczne, irracjonalne, abstrakcyjne. W tym przypadku wizja wydaje się konkretna, niemalże rzeczywista i uzasadniona. Ukazuje ona charakterystyczne dla kultury i historii Inków elementy, począwszy od tradycyjnych obrzędów na zabytkowym mieście kończąc. Wyznaczony przez Amaringo rytm, ułatwia nam podążanie za wizją szamana-artysty. Ów rytm rozpoczyna się od często wykorzystywanego do wprowadzenia w trans rytualnego tańca, który kieruje nas w stronę Machu Picchu. Dlaczego właśnie tam? Dlaczego Amaringo zaprowadził nas do tego zabytkowego, najlepiej zachowanego i niemalże kultowego w dzisiejszych czasach miejsca? Analogia pomiędzy pochodzeniem szamana-malarza a lokalizacją miasta Inków wydaje się oczywista. Inkowie zamieszkiwali tereny Andów Peruwiańskich, a z czym mogą kojarzyć się te tereny, jeśli nie z Machu Picchu? XV-wieczne miasto zbudowano w celu zapewnienia jego mieszkańcom  bezpieczeństwa, pożywienia i schronienia. W mieście-twierdzy znajdowało się także obserwatorium astronomiczne, wyznaczające rytm upływających dni, a to może uzasadniać obecność słońca nad Starym Szczytem na obrazie. Jednak czy to jest jedyny powód? Prowadzone prace archeologiczne oraz badania antropologiczne rzuciły nowe światło na funkcje, jakie pełnić miało Machu Picchu. Nie pozbawione podstaw jest przekonanie, że miasto było siedzibą Acllahuasi, Domu Wybranych Kobiet, znanego także jako sanktuarium Dziewic Słońca, które, niczym mitologiczne Westalki, zgodnie z wierzeniami miały sprawować opiekę nad świętym ogniem, służyć świątyni i władającemu państwem królowi.

            Gdyby nie kolejna część obrazu-wizji, ciężko byłoby stwierdzić czy słońce wschodzi, czy zachodzi. Po raz kolejny tytuł dzieła okazuje się w pełni uzasadniony. To właśnie nocą Inkowie, ale także inne rdzenne plemiona, polowali na zwierzynę wykorzystując do tego pokunę, zwaną także świstułą albo po prostu dmuchawką, zrobioną z rury bambusowej, przez którą wydmuchiwali strzały zatrute kurarą. Choć dziś polowanie przez wielu jest krytykowane, wtedy stanowiło o przetrwaniu. Po raz kolejny Amaringo pokazuje nierozerwalną więź człowieka z naturą, wzajemną motywację, albowiem jedno bez drugiego nie mogłoby istnieć.

            Swoistego rodzaju krąg, co prawda lekko zdeformowany, przedstawiony na obrazie, oddaje tytułowy rytm. A co z szamanem, który snuje te wszystkie wizje? Idealnie wpisuje się w panujące przekonanie, że szaman jest oazą spokoju, spokoju, który emanuje z jego twarzy, a także z mowy ciała. Charakterystyczny gest opierania głowy o rękę jest symbolem głębokiej zadumy, całkowitego oddania się rozmyślaniom. Choć Pablo Amaringo jest współczesnym szamanem, znającym dorobek cywilizacji, to wydaje się, że malarska wersja wizerunku, niemalże tradycyjnego, żeby nie powiedzieć stereotypowego, wydaje się jedyną prawdziwą.

            Co jednak ma począć szaman, który ma już dosyć wykonywanej profesji, a swoją rolę pełni tylko dlatego, że tak mu kiedyś, możliwe że przez całkowity przypadek,  przypadło w udziale? No cóż, może wystarczy zachowywanie pozorów?       Egon Bondy w Szamanie, powieści wydanej po raz pierwszy w Polsce w 2012 roku, kreuje wizerunek szamana, który znacznie odbiega od naszych wyobrażeń. Połączenie dwóch światów, porządków – prehistorycznej wspólnoty i komunistycznego ustroju – nie tylko dezorganizuje codzienne życie społeczeństwa, ale także degraduje pozycję i znaczenie szamana, gdyż nad nim są „wyżsi” i „więksi” – Wielki Naczelnik i Wielki Szaman. Szaman tylko w oczach jednej dziewczynki jest autorytetem, reszta traktuje go z politowaniem i z lekkim przymrużeniem oka,  no bo kto to widział, żeby szaman nie umiał poradzić sobie z własnymi dolegliwościami, a jego humor i mądrość uzależnione były od pomyślnego porannego wypróżnienia?

            Owszem, szaman snuje filozoficzne rozważania, oddaje się zadumie, podobnie jak szaman z obrazu Amaringo przeżywa różnego rodzaju wizje, jednak nie czyni tego zbyt często, bo po co się przemęczać? Tak samo szaman jako autorytet i duchowy przywódca ludu, człowiek o nieograniczonej mądrości, otoczony aurą wyjątkowości i świętości, nie powinien trudzić się prozaicznymi sprawami dnia codziennego. Dawniej, ale również współcześnie wśród dzikich ludów, to pozostali mieszkańcy dbali o swojego mentora, przynosili mu jedzenie, zaspokajali jego potrzeby. Komu jednak chce się to czynić, wiedząc że nie można oczekiwać żadnych korzyści w zamian? Co prawda szaman czeskiego pisarza ma sługę Kukułkę, który jest odpowiedzialny za zdobywanie pożywienia,  wykonywanie „brudnej roboty”, jednak szaman traktuje go jako karę na stare lata. Co więcej, o Kukułce mówi się jako o następcy szamana, predestynowanym do pełnienia tej, wydawałoby się, zacnej funkcji, zwłaszcza że w tym przypadku uczeń już dawno w wielu kwestiach przerósł mistrza. To Kukułka nieświadomie przyczynia się do osłabienia pozycji szamana, zadaje pytania dotyczące pochodzenia rozumu, znaczenia słowa sprawiedliwość. A co na to szaman? Irytuje się, gdy zmusza się go myślenia, wysiłku umysłowego, zamiast leżeć, jeść i pić, czyli raczyć się tym, co w marnym życiu najprzyjemniejsze.

            Wizerunek szamana, który wyłania się z powieści Egona Bondy’ego jest trudny do zaakceptowania, całkowicie zaprzecza instytucji szamana, jego pozycji, podważa jego życiową mądrość, umiejętność zadumy nad naturą człowieka, odbiera mu wszystkie te cechy, z których każdy porządny szaman słynie. A co jeżeli Szaman czeskiego pisarza jest zapowiedzią upadku tejże instytucji? Pozostaje wierzyć, że tak się nie stanie. Szkoda by było gdyby wielopokoleniowa kultura, tradycje i wierzenia, choć tak obce Europie, zostałyby zniszczone przez prozę życia i cywilizację, niekiedy bardzo agresywną i niemalże barbarzyńską.