"Wyznaję" - spowiedź intelektualisty

     Jaume Cabré zyskał sławę na całym świecie dzięki powieści Wyznaję, którą szybko okrzyknięto „wielką”, „powieścią-katedrą o idealnych proporcjach i epickim, pełnym kunsztownych detali wykonaniu”, wychwalano pod niebiosa pióro autora, jego nowatorskie podejście do języka, zwiastujące przełom w literaturze. Etykietki arcydzieła i geniuszu przypisywane danej książce i autorowi, sprawiają, że podchodzę do dzieła z rezerwą, ponieważ w moim odczuciu te dwa pojęcia pojawiają się ostatnio nader często na rynku wydawniczym. Co więcej, wydawcy implikują nam tym samym, że książka na pewno nam się spodoba. Ba! Musi nam się spodobać. Spróbuj człowieku powiedzieć, że masz inne odczucia i przemyślenia, to zaraz ci powiedzą, że nie doceniasz warsztatu literackiego pisarza, wielowątkowej fabuły, misternej konstrukcji etc. Zatem, czy z (arcy)dziełem można polemizować? Otóż można i zamierzam to uczynić!

     Zacznijmy od fabuły (wielowątkowej). Głównym bohaterem powieści jest Adrian Ardévol, któremu towarzyszymy od najmłodszych lat aż do starości. Obserwujemy jak toczą się jego losy w rodzinie w której przyjście na świat „[…] było niewybaczalnym błędem”. Jesteśmy świadkami jego pierwszych miłości, prawdziwych przyjaźni, a przede wszystkim jego zmagań z samym sobą. I ze skrzypcami. Sztuka i literatura odgrywają ogromną rolę w tej powieści. Cenne przedmioty nie są jedynie tłem, ale również bohaterami, w przypadku Viala, pierwszych skrzypiec Lorenzo Storioniego, pierwszoplanowymi, wokół których zbudowana jest tak naprawdę cała historia. Jednak ta historia oparta jest na wielu innych, mniej lub bardziej ciekawych. Część z nich, z powodów osobistych, zbieżności poglądów lub spostrzeżeń na dany temat, naprawdę mną poruszyły. Kilka z nich opartych jest na wydarzeniach odnotowanych w historii Europy – hiszpańskiej inkwizycji czy Holokauście. Część z tych historii łączy się, doprowadzając czytelnika do rozwiązaniu wielu niewiadomych, lecz kilka z nich, jak sama ich obecność, w moim odczuciu jest kompletnie niezrozumiała. Podobnie rzecz ma się z bohaterami, którzy występują pod kilkoma nazwiskami i zidentyfikowanie ich, odszukanie w pamięci bądź na przeczytanych już stronach, jest prawdziwym wyzwaniem. Powiązania pomiędzy bohaterami (i przedmiotami) są szlakiem pełnym tajemnic, które zostają odkryte, lecz nie w pełni, dopiero na ostatnich stronach powieści. Jednak to nie bohaterowie i poszczególne opowieści komplikują całą historię, lecz sposób mówienia o niej.

    Jaume Cambré zastosował w narracji wiele chwytów, przede wszystkim dialogi teleskopowe, które znamy między innymi z twórczości Mario Vargasa Llosy (zwłaszcza z Rozmowy w „Katedrze”). Zwielokrotnienie czasu i przestrzeni, nałożenie na siebie tych dwóch elementów, modyfikowanie narracji, zmienianie osoby mówiącej w ciągu zdania są misternym zabiegiem, to trzeba przyznać i z łatwością można się pogubić, stąd konieczność czytania w ogromnym skupieniu i ciszy (naprawdę, to nie jest powieść, którą można czytać czekając na przystanku). Ponadto pisarz dość liberalnie podchodzi do zasad interpunkcji, jednak nie dostrzegam w tym nic innowacyjnego (w porównaniu z Cortazarem, któremu chyba nikt nie jest w stanie dorównać), a tym bardziej zwiastującego przełom.

     Wracając jeszcze na chwilę do głównego bohatera, Adriana Ardévola, muszę przyznać, że został on „skonstruowany” w przemyślany sposób. Ardévol jest intelektualistą, ateistą, filozofem, poliglotą znającym kilkanaście języków, a potrafiącym czytać w kolejnych kilkunastu, który docenia wartość myśli i słowa. W swoich pracach i życiu próbuje skonfrontować się z istotą zła, wyjaśnić je i okiełznać, zastanawia się nad pięknem, poczuciem estetyki, lecz robi to w sposób przystępny i szczery. Jego otoczenie tworzą cenne przedmioty i książki, a jego dom jest biblioteką, której może pozazdrościć mu każdy mól książkowy. Adrian Ardévol jest postacią spójną, która spaja całą powieść, nawet gdy poszczególne historie nie dotyczą go w sposób bezpośredni.

     Nie jestem w stanie wypowiedzieć się o tej powieści w sposób jednoznaczny i konkretny. Jest wiele rzeczy, które mi się w niej podobały i kilka, które w moim odczuciu są, najprościej mówiąc, przekombinowane. Owszem, jest to powieść misternie skonstruowana, autor wykazał się ogromną wiedzą na temat sztuki, instrumentów, książek (ukłon w stronę pisarza za to, że na kartach powieści pojawili się Gabriel Garcia Marquez i Wisława Szymborska), stworzył wielopłaszczyznową historię. I zgadzam się, że jest to dobra powieść, może nawet i wielka (dosłownie i metaforycznie), lecz czy jest „książką, która przeżyje nas wszystkich”?